Posted on 10 avg 2025

/ off

ŠKOTSKA – Edinburg (Edinburgh)

EDINBURG

.

Zeleni grad na obali Severnog mora

Failte gu Alba! “Dobrodošli u Škotsku!”, zemlju gelskog jezika, prelepe prirode, viskija i pića Irn-bru, gorštaka, ragbija, gajdi, kiltova škotskih šara (tartan), Vilijema Volasa iz filma Mela Gibsona „Hrabro srce„, i jezera Loh Nes u kojem živi čudovište Nesi. Do prestonice Edinburga stigli smo vozom iz Londona na centralnu železničku stanicu Edinburgh Waverly, i smestili se u hotelu u širem centru grada. Plan je bio da obiđemo grad, i zatim krenemo u obilazak Škotskog gorja (Scottish Highlands, na škotskom: Hielans, a na gelskom: Ghàidhealtachd), jezera Loh Nes, i stignemo do Invernesa. Edinburg je prestonica Škotske još od XV veka. U ovom gradu nalaze se Parlament, Vlada i Vrhovni sud Škotske. Edinburg je grad 112 parkova, i u njemu se nalazi više drveća po glavi stanovnika nego u bilo kojem drugom gradu u Velikoj Britaniji. Oko 45 minuta autobusom južno od Edinburga, nalazi se mistična Kapela Roslin (Rosslyn Chapel), koja se pominje u knjizi Dena Brauna „Da Vinčijev kod“ i koja je poslužila kao scenografija istoimenog filma.

Pogled na stari deo Edinburga iz podnožja, gradskog parka Princes Street Gardens © Ivana Dukčević

Živopisna ulica Victoria Street © Ivana Dukčević

Ulica Royal Mile – većina kuća u Edinburgu sazidana je od sivo-crnkastog vulkanskog kamena iz Škotskog gorja, i ima brojne prolaze – pasaže kojima se ispod zgrada stiže do susednih, paralelnih ulica. U popularnoj istoriji, grad se smatra jednim od najčuvenijih „ukletih“ gradova © Ivana Dukčević

Pogled na severna predgrađa i Severno more, s brda Calton Hill

Malo groblje Canongate Churchyard, crkve Canongate Kirk u dnu ulice Royal Mile, gde je sahranjen otac moderne ekonomije, Škotlanđanin Adam Smit © Ivana Dukčević

Ulica Royal Mile, sa zastavama lokalnih klanova – Edinburg je prestonica Škotske od 1437. godine © Ivana Dukčević

Edinburški zamak (Edinburgh Castle – u posebnom postu: OVDE), nalazi se na vrhu brda i nekada je bio sedište škotskih kraljeva © Ivana Dukčević

Iz gradskog parka Princes Street Gardens, vidi se Edinburški zamak (Edinburgh Castle)

U severnom delu grada, iza novog dela Edinburga koji je podignut u XVIII veku, u podnožju teče rečica Leith, duž koje su pre stotinu i više godina bili postavljeni mlinovi – Dean Village © Ivana Dukčević

Čuveni sat na najluksuznijem Hotelu Balmoral (1902) u centru Edinburga, koji neobično podseća na londonski Big Ben, pokazuje vreme koje je 3 minuta ispred tačnog vremena, kako bi putnicima „dao još vremena“ da stignu na centralnu železničku stanicu Edinburgh Waverly koja se nalazi u podnožju, odmah pored hotela. Od 1948, hotel je bio u državnom vlasništvu, ali je 1991. prodat. 12. juna 1991. godine, glumac Šon Koneri koji je rođen u Edinburgu, zvanično je ponovo otvorio hotel pod novim imenom – Balmoral, što na gelskom znači „veličanstveni dom“. © Ivana Dukčević

Alba gu bràth! (Škotska zauvek), ili Priča o Kamenu sudbine

Prema legendi, osnivač Škotske i praotac Gela (naroda keltskog porekla koji živi u Škotskoj, Irskoj i na ostrvljima na severu), bio je princ Goidel Glas. Princ se oženio princezom Skotom (Scota ili Scotia), ćerkom egipatskog faraona (princeza se međutim, u istorijskim zapisima pominje tek u XII veku), koja je iz Grčke u Škotsku navodno donela čuveni „Kamen sudbine“ – Stone of Scone (kamena ploča teška 150 kg, dugačka 66 cm, široka 42, i visoka 27 cm). Problemi između Škotske i Engleske nastali su upravo u vezi sa ovim kamenom, koji je korišten tokom ceremonija krunisanja škotskih kraljeva (1249, mladi kralj Alexander III). Godine 1296, nakon pohoda na Škotsku, engleski kralj Edvard I uzeo je kamen kao deo ratnog plena i doneo ga u Vestiminstersku opatiju (Westminster Abbey) u Londonu, mesto gde se krunišu engleski monarsi. Ubrzo, počeo je Prvi škotski rat za nezavisnost od Engleske, kada su protiv okupatora ustali i obični ljudi predvođeni čuvenim Vilijamom Volasom, kojeg je glumio Mel Gibson u filmu „Hrabro srce“. Godine 1297, škotske snage ostvarile su veliku pobedu u Bici na Sterlinškom mostu (Battle of Stirling Bridge, na gelskom: Blàr Drochaid Shruighlea), i na kratko proterale Engleze. „Kamen sudbine“ je 1953. godine još uvek bio u Londonu, i korišten je prilikom krunisanja nedavno preminule kraljice Elizabete II, ali je najzad vraćen u Škotsku 1996. godine i postavljen u Edinburškom zamku. Dogovorom između Engleske i Škotske, kamen će biti pozajmljen i prisutan u Vestminsterskoj opatiji svaki put prilikom krunisanja britanskih monarha. U maju 2023, kamen je ceremonijalno napustio Edinburški zamak zbog krunisanja kralja Čarlsa III, i zatim je vraćen u Edinburg. Škotska je međutim donela novu odluku, i 30. marta 2024. kamen je iz Edinburga prebačen u Muzej Perta (Perth Museum), grada u Škotskoj severno od Edinburga, jer su krunisanja škotskih kraljeva u srednjem veku obavljana 3 milje severno od Perta, na reci Taj (Tay). Deset dana pre našeg dolaska u Škotsku, 12. jula 2025. Australijanac u poseti muzeju u Pertu, odeven u tradicionalni kilt, razbio je staklo u kojem se nalazi kamen i tom prilikom je uhapšen.

Sve do ujedinjenja sa Engleskom 1603, počev od Malkolma II (XI vek), sve do Džejmsa VI, Škotska je bila samostalna država. Zvanično, Škotska i Engleska postale su deo iste zemlje tek 1707, kada je usvojen Akt o uniji i formiran je zajednički parlament.

Suveniri Škotske, sa zastavom i čuvenom Nesi © Ivana Dukčević

Suveniri Škotske, srebrni nakit sa škotskim simbolima kao što je „Trinity knot“ ili „Triquetra„, spoj između tela, uma i duše, ali i: prošlosti, sadašnjosti i budućnosti (Oca, Sina i Svetoga Duha) © Ivana Dukčević

Škotska i Edinburg poznati su po viskiju © Ivana Dukčević

Škotlanđanin u škotskom kiltu, u centru Edinburga – kilt je u Škotskoj počeo da se nosi tek u XVII veku, kada je postao deo nacionalne nošnje i vojne uniforme © Ivana Dukčević

Sa momkom koji u ulici Royal Mile, odeven u nacionalnu nošnju zarađuje svirajući gajde

Gajdaš u ulici Royal Mile © Ivana Dukčević

U ulici Royal Mile © Ivana Dukčević

Gajdaš u ulici Royal Mile © Ivana Dukčević

Gradski park Princes Street Gardens © Ivana Dukčević

Edinburg i centralna železnička stanica Edinburgh Waverly © Ivana Dukčević

Železnička stanica Edinburgh Waverly, sa koje smo za 4,5 h stigli vozom do Londona (drumom, od Londona do Edinburga ima 650 km) © Ivana Dukčević

Na obali Severnog mora © Ivana Dukčević

Centralni deo Edinburga, podeljen je na stari Edinburg (srednjovekovni) i novi Edinburg (iz XVIII veka), i oba su na listi UNESCO-ve svetke baštine. Središnjim delom starog Edinburga prolazi ulica Royal Mile (“Kraljevska milja”), koja je u stvari dužine 1 milju i 107 jarda (oko 1,7 km), i koja strmo vodi počev od Škotskog parlamenta i zvanične britanske kraljevske palate u Škotskoj – Holirud (Palace of Hollyroodhouse) u podnožju, sve do Edinburškog zamka (Edinburgh Castle) na vrhu brda. U gornjem delu ove ulice, nalazi se glavna edinburška, prezviterijanska Katedrala Svetog Žila (St. Giles’ Cathedral, na škotskom: High Kirk of Edinburgh, a na gelskom: Cathair-eaglais Naomh Giles). Zvanična Škotska crkva (na škotskom: The Kirk o Scotland, a na gelskom: Eaglais na h-Alba) je hrišćanska protestantska – prezviterijanska, prema kalvinističkoj bogoslovskoj tradiciji. Početak izgradnje katedrale vezuje se za XIV vek, iako je sve do XVI veka povremeno dograđivana.

Royal Mile, jednorog je nacionalni simbol Škotske još od 1369. godine, i nalazio se na grbu škotske kraljevske familije © Ivana Dukčević

Royal Mile © Ivana Dukčević

Royal Mile (iza se vidi Narodna banka Škotske) © Ivana Dukčević

Royal Mile, detalj na zgradi © Ivana Dukčević

Royal Mile © Ivana Dukčević

Royal Mile, jedan od mnogobrojnih prolaza ispod zgrada, pasaža izmežu dve paralelne ulice © Ivana Dukčević

Katedrala Svetog Žila u ulici Royal Mile © Ivana Dukčević

Katedrala Svetog Žila © Ivana Dukčević

Statua Svetog Žila, u Katedrali Svetog Žila © Ivana Dukčević

Katedrala Svetog Žila © Ivana Dukčević

Novo zdanje Škotskog parlamenta © Ivana Dukčević

Palata Holirud – Palace of Holyroodhouse – u posebnom postu: OVDE © Ivana Dukčević

U XIX veku, u Edinburgu su rođeni čuveni pisci, Ser Valter Skot (Sir Walter Scott), autor romana “Ajvanho” (Ivanho), i Robert Luis Stivenson, autor “Crne strele”, “Ostrva s blagom” i romana “Doktor Džekil i mister Hajd”. U podnožju, na granici Starog i Novog Edinburga, u ulici Princes street nalazi se veliki park Princes Street Gardens, i spomenik piscu Valteru Skotu (Scott Monument).

Tradicionalno jelo Edinburga je Haggis, škotski “slani puding” koji sadrži mleveno ovčje srce, jetru i pluća, ovsenu kašu, luk i začine, koji su zajedno kuvani u ovčjem stomaku. Služi se sa pireom od krompira i bele rotkve (podzemna koraba).

Pogled na Edinburški zamak iz parka Princes Street Gardens © Ivana Dukčević

Ulica Princes Street, Spomenik piscu Valteru Skotu (Scott Monument) © Ivana Dukčević

Gradski park Princes Street Gardens © Ivana Dukčević

Tradicionalno jelo Edinburga, Haggis (na slici: desno): mleveno ovčje srce, jetra i pluća, ovsena kaša, luk i začini, koji su zajedno kuvani u ovčijem stomaku © Ivana Dukčević

Po čemu se glavni grad Škotske, vizuelno razlikuje od gradova u Engleskoj?

Na severu današnje Škotske, nekada je bio aktivan super-vulkan koji je pre nekoliko miliona godina izbacio tone lave, kreirao Škotsko gorje (Scottish Highlands) i zagasito sivo-crno kamenje od kojeg su sazidane gotovo sve kuće i zgrade u Škotskoj. Iz ovog razloga, veliki broj zdanja centralnog Edinburga nalik je minijaturnim tvrđavama, na kojima su okačene zastave srednjovekovnih, škotskih klanova. Najstarije ulice prestonice, naročito Royal Mile, ponekad veoma podsećaju na uličice srednjovekovne Sijene u Toskani, u Italiji, sa sličnim srednjovekovnim zdanjima i zastavama gradskih okruga koje učestvuju u čuvenoj trci Palio di Siena. U prizemnim delovima kamenih zgrada Edinburga, postoje mnogobrojni pasaži, prolazi između međusobno paralelnih ulica (ponekad postoji dva ili više prolaza u jednoj zgradi). Zbog ove specifične arhitekture koja vizuelno podseća na Srednji vek, u popularnoj istoriji Edinburg važi za jedan od najčuvenijih „ukletih“ gradova.

Ulica Royal Mile prolazi centralnim delom starog gradskog jezgra © Ivana Dukčević

Srednjovekovni izgled ulice Royal Mile © Ivana Dukčević

Royal Mile, jedan od mnogobrojnih prolaza ispod zgrada © Ivana Dukčević

Royal Mile © Ivana Dukčević

Royal Mile, Muzej Edinburga © Ivana Dukčević

Krećući se uzbrdo ulicom Kraljevska milja (Royal Mile), posle katedrale stigli smo do stare crkve Highland Tolbooth St John’s Church, koja je podignuta u gotskom stilu sredinom XIX veka. Crkva već dugo nema svoju osnovnu namenu i danas služi kao kulturni centar „The Hub“, u kojem se dešavaju različite izložbe i događaji iz oblasti kulture, kao i čuveni Edinburgh International Festival, ali i konferencije i venčanja. Nizbrdo crkve (u smeru ka jugu), stigli smo do ulice Victoria street, poznate po šareno ofarbanim kućama. Ova ulica je svoj novi, neoklasični izgled dobila u vreme vladavine kraljice Viktorije, po kojoj je i dobila naziv. U ulici se nalaze restorani i male prodavnice.

Ulica Victoria Street © Ivana Dukčević

Royal Mile © Ivana Dukčević

Royal Mile, nekadašnja crkva Highland Tolbooth St John’s Church iz XIX veka, danas je kulturni centar „The Hub“, u kojem se dešavaju različite izložbe i događaji iz oblasti kulture, kao i čuveni Edinburgh International Festival © Ivana Dukčević

Ulica Royal Mile © Ivana Dukčević

Na kraju ulice Princes Street, uzdiže se veliko brdo Calton Hill sa nekoliko spomenika, odakle se pružaju fascinantni pogledi na grad i na Severno more u predgrađu. Kod brda Kalton nalazi se sedište Škotske vlade, koje se nalazi u zdanju St. Andrew’s House, u podnožju brda. Na vrhu brda nalazi se nekoliko spomenika kao National Monument, Nelson Monument, Dugal Stewart Monument, Robert Burns Monument, Political Martyrs’ Monument, Gradska opservatorija, i škola Royal High School.

Pogled na centralni Edinburg, s brda Calton Hill – Spomenik škotskom filozofu: Dugald Stewart Monument © Ivana Dukčević

Na brdu Calton Hill – u dajini se vidi most Queensferry Crossing, jedan od nekoliko mostova koji Edinburg na južnoj strani zaliva, povezuju sa severnim delom zemlje © Ivana Dukčević

Most Queensferry Crossing, jedan od nekoliko mostova koji Edinburg na južnoj strani zaliva, povezuju sa severnim delom zemlje © Ivana Dukčević

Pogled na Seveno more i predgrađa, s brda Calton Hill © Ivana Dukčević

Pogled na Seveno more, luku i predgrađa, s brda Calton Hill © Ivana Dukčević

Calton Hill – predivno poljsko cveće, pratilo nas je na putovanju još od severa Engleske (Northumbeland), sve do severa Škotske © Ivana Dukčević

Turistima u Edinburgu najzanimljiviji su lokalci odeveni u škotske suknje koji sviraju gajde. U Engleskoj postoji šala na račun Škota o tome ko je izmislio gajde, u kojem se kaže da „iako postoje različite priče o tome kako su nastale gajde, Irci su ih izmislili kao šalu, ali Škoti još nisu shvatili da je u pitanju samo vic“. Škotska suknja (kilt) sa kariranom škotskom šarom (tartan), od vune škotskih ovaca (najčešće tvid), deo je muške narodne i vojne uniforme. Tvid je dobio naziv po reci Tvid (Tweed), koja čini granicu između Engleske i Škotske. U XX veku, škotska suknja postala je deo i ženske garderobe, dok je u Škotskoj ostala deo paradne, vojne uniforme. Kada sam bila dete, mama je obožavala škotske suknje, te je nekoliko njih koje smo doneli iz Velike Britanije, tokom mog detinjstva postalo i deo naše garderobe. U Edinburgu, gotovo u svakoj radnji u centru grada mogu da se kupe najrazličitiji proizvodi od vune – kašmira i tvida, odevni predmeti, torbe, suveniri, čak odeća za pse… Ipak, u centru grada još uvek postoje retke radionice koje šiju originalne predmete od tvida, i škotski kilt. Visina cene zavisi od vrste vune, procenta vune koji je u izradi upotrebljen, i finoće tkanja.

Granica Škotske i Engleske – gradić Berwick-upon-Tweed na ušću reke Tvid u Severno more (snimak iz voza Edinburg – London) © Ivana Dukčević

U pasažu ulice Royal Mile, naišli smo na tradicionalnu radnju gde se izrađuje odeća od škotskog tvida

U jednom delu ulice Royal Mile, nalazi se stara Crkva Canongate Kirk sa mesnim grobljem Groblje Canongate Churchyard, koje posećuju upućeni turisti. Na groblju se između ostalog nalazi mesto gde je sahranjen otac moderne ekonomije, Adam Smit (Adam Smith, 1723-1790). Njegovo najpoznatije delo „Istraga o prirodi i uzrocima bogatstva naroda“, i dalje se smatra najtemeljnijim tekstom za proučavanje odnosa između društva, politike, trgovine i prosperiteta.

Crkva Canongate Kirk u dnu ulice Royal Mile, gde je u dvorišnom groblju sahranjen otac moderne ekonomije, Škotlanđanin Adam Smit © Ivana Dukčević

Groblje Canongate Churchyard, crkve Canongate Kirk u dnu ulice Royal Mile – grob oca moderne ekonomije, Adama Smita © Ivana Dukčević

Pogled na groblje Canongate Churchyard, crkve Canongate Kirk, gde se u pozadini vidi vrh brda Arthur’s Hill © Ivana Dukčević

Za razliku od starog, srednjovekovnog, severni deo Edinburga – “Novi Edinburg”, u stvari je podignut krajem XVIII i tokom XIX veka, u džordžijanskom stilu. Oba dela grada, danas su deo UNESCO-ve svetske kulturne baštine. Novi deo grada, čija je izgradnja započela 1760-tih, smatra se najboljim primerom džordžijanske arhitekture u čitavom Ujedinjenom Kraljevstvu. Godine 1824, Edinburg je bio prvi grad na svetu u kojem je oformljena prva moderna, stalna vatrogasna brigada, koju je finansirao grad (hiljadu i po godina ranije, vatrogasne brigade postojale su u antičkom Rimu).

U blizini novog dela grada, nalazi se korito rečice Leith, po kojoj je čitav kraj dobio svoj naziv, i gde se nalazi piktoreskno šetališe okruženo ostacima starih mlinova i još starijih seoskih kuća – Dean Village.

U severnom delu grada, iza novog dela Edinburga (iz XVIII veka), u podnožju dela grada koji nosi naziv Dean Village, teče rečica Leith, duž koje su nekada bili postavljeni mlinovi © Ivana Dukčević

Na kraju boravka u Edinburgu, hteli smo da priđemo bliže obali Severnog mora, koja se nalazi dalje od centra grada. Verovatno zbog hladnoće, talasa i vremenskih (ne)prilika koje ovim predelima vladaju većinom godine, centar grada podgnut je daleko od mora, ali je strateški smešten u zalivu. Na obali, blizu luke ušli smo u veliki tržni centar, iz kojeg se vidi kraljevski brid „Britanija“ (Royal Yacht Britannia), ukotvljen u luci, a duž obale, osim starog dela i mesta gde se u more uliva reka Leith, u Edinburgu se gradi nekoliko velikih solitera u vidu stambeno-poslovnog kompleksa.

Škotska Edinburg Edinburgh, Škotska Edinburg Edinburgh, Škotska Edinburg Edinburgh, Škotska Edinburg Edinburgh, Škotska Edinburg Edinburgh, Škotska Edinburg Edinburgh

Engleska