Posted on 10 avg 2025

/ off

ENGLESKA – Hadrijanov zid (Hadrian’s Wall)

HADRIJANOV ZID

Hadrian’s Wall

(UNESCO)

Vozom iz Londona, na putu ka Edinburgu stigli smo u gradić Karlajl (Carlisle) gde smo obišli tvrđavu iz vremena Viljema Osvajača (XI vek), i sutradan se vozom odvezli do obližnjeg Heksama (Hexham). Između gradića Heksama i Haltvisla (Haltwhistle), nalazi se najbolje očuvani deo nekadašnje granice Rimskog carstva – Hadrijanov zid. Hadrijanov zid podinut je 124. godine na području današnje oblasti Severni Timberlend (Northumberland), koju krase bajkoviti, valoviti predeli u hiljadu nijansi zelene. Preporuka je da zbog tipičnog promenjivog vremena u Britaniji, u posetu Hadrijanovom zidu krenete tokom jula ili avgusta, iako ni to nije uvek garancija da nećete biti loše sreće i izabrati kišni dan. Prilikom izbora dana za posetu (22. jul) imali smo sreću, iako je prethodnog dana padala kiša.

Lokalitet Housesteads Roman Fort, putokaz za treking Hadrijanovim zidom dužine 135 km (Hadrian’s Wall Path – National Trail) © Ivana Dukčević

Predeli Severnog Timberlenda (Northumberland), duž Hadrijanovog zida, koje većinom čine farme © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, graniči se sa farmom © Ivana Dukčević

Severni Timberlend © Ivana Dukčević

Predeli Severnog Timberlenda © Ivana Dukčević

Lokalitet Vindolanda, ostaci rimskog vojnog logora © Ivana Dukčević

Vindolanda, ostaci rimskog vojnog logora © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, ostaci termi © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, ostaci rimskog vojnog logora © Ivana Dukčević

Muzej u Vindolandi, ostaci preko stotinu komada antičke kožne obuće koja je pronađena na lokalitetu © Ivana Dukčević

Lokalitet Vindolanda, arheolozi na zadatku © Ivana Dukčević

Muzej na lokalitetu Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Predeli Severnog Timberlenda – kameni zidići između farmi, ponekad liče na Hadrijanov zid sa kojim se često prepliću © Ivana Dukčević

Zidine rimskog vojnog logora u Vindolandi © Ivana Dukčević

Muzej na lokalitetu Chesters Roman Fort: „Deveta kohorta Elijusa Elijanusa, podigla je (ovaj deo zida)“ © Ivana Dukčević

Pogled iz autobusa AD122, na pejzaže Severnog Timberlenda © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, ostaci kuće komandanta rimskog vojnog logora © Ivana Dukčević

Predeli Severnog Timberlenda (Northumberland), duž Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Lokalitet Vindolanda, antički pogrebni spomenik © Ivana Dukčević

Hadrijanov zid, delovi panorame na lokalitetu Housesteads Roman Fort © Ivana Dukčević

Iako mnogi misle da je 117 kilometara dug Hadrijanov zid i danas granica između Engleske i Škotske, to je samo delimično istina. Čitav zid nalazi se u Engleskoj, u zapadnom delu samo 1 km od škotske granice (kod gradića Bowness on Solway), a na suprotnom kraju zida – na istoku, čak 109 km južno od Škotske. Hadrijanov zid (Hadrian’s Wall) podignut je između 122. i 124. godine kao krajnja severozapadna granica Rimskog carstva u vreme rimskog cara Hadrijana, i tu funkciju je imao do kraja IV veka.

Hadrijanov zid: crvena linija / granica između Engleske i Škotske: podebljana žuta linija

Housesteads Roman Fort, delovi Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Housesteads Roman Fort, delovi Hadrijanovog zida

Delovi Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Housesteads Roman Fort, delovi Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Housesteads Roman Fort, hodamo delom Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Housesteads Roman Fort, drvena kapija označava kraj lokaliteta koji se plaća i početak nečije farme (kapija za krave i ovce, i „merdevine“ za ljude) © Ivana Dukčević

Iznad lokaliteta Housesteads Roman Fort, hodamo delom Hadrijanovog zida © Ivana Dukčević

Car Hadrijan, rođen je 24. januara 76. u rimskom mestu Italika, blizu današnje Sevilje u Andaluziji (Španija), a njegova familija potiče iz istočne Italije. Na vlast je stupio nakon smrti cara Trajana, svog poočima (u antičkom Rimu, tron se nije nužno nasleđivao po rođačkoj, krvnoj liniji). Hadrijan je bio poznat kao veliki ljubitelj umetnosti (Panteon, i vila u Tivoliju, pored Rima), naročito antičke grčke, mnogo je čitao, voleo je da putuje, i uticao je na efikasnost lokalne administracije, i za vreme carovanja posetio je gotovo svaki kutak imperije. Nekoliko puta je posetio Atinu, u kojoj se i danas nalaze ostaci velike Hadrijanove biblioteke. Za razliku od notornih i omraženih careva: Nerona, Kaligule, Komoda, ili Karakale, istoričari su cara Hadrijana svrstali u “pet dobrih careva” Rimskog carstva, i opisali ga kao dobroćudnog autokratu. Hadrijan je posetio Britaniju 122. godine, pre početka izgradnje Zida, kako bi osigurao smirivanje otpora protiv rimske vlasti. Sahranjen je u Rimu, u mauzoleju koji je kasnije pretvoren u papsku tvrđavu (Castel Sant’Angelo).

Muzej lokaliteta Chesters Roman Fort, car Hadrijan © Ivana Dukčević

Muzej lokaliteta Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, ostaci kuće komandanta logora © Ivana Dukčević

Muzej lokaliteta Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Pejzaži na lokalitetu Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Muzej lokaliteta Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Muzej lokaliteta Vindolanda – tablice rimskih vojnika stacioniranih na granici (na Hadrijanovom zidu), predstavljaju njihovu prepisku sa familijama kod kuće © Ivana Dukčević

Lokalitet Vindolanda, ostaci rimskog vojnog logora © Ivana Dukčević

Muzej lokaliteta Chesters Roman Fort © Ivana Dukčević

Lokalitet Housesteads Roman Fort, muzej © Ivana Dukčević

Lokalitet Vindolanda, antički nadgrobni spomenik © Ivana Dukčević

Housesteads Roman Fort, latrina – rimski toaleti bili su zajednički, a za brisanje nakon velike nužde svako je imao svoj štap sa sunđerom na vrhu (ispod plakata), koji je prao posle upotrebe © Ivana Dukčević

Od kraja XIII, sve do početka XVII veka, Hadrijanov zid je bio područje operacija pograničnih bandita “Border Reivers”, napadača koji su duž anglo-škotske granice primoravali putnike da plate “greenmail”, harač za prelazak granice bez posledica. Iz tog vremena, u engleski jezik su ušle reči “bereave” (ožalošćeni) i “blackmail” (ucena). Zanimljivo je da su američki predsednici Endrju Džekson, Lindon Džonson i Ričard Nikson, kao i Nil Armstrong – prvi čovek koji je stupio na Mesec, bili potomci pograničnih bandita sa anglo-škotske granice, poznatih po neprimerenom ponašanju, uključujući teranje stoke, krađu, i iznudu.

Pejzaži duž Hadrijanovog zida, iz autobusa AD122 © Ivana Dukčević

Do vrha lokaliteta Housesteads Roman Fort, prolazi se kroz farmu

Muzej u Vindolandi, ostaci antičkih ključeva © Ivana Dukčević

Lokalitet Chesters Roman Fort, keramička vodovodna cev © Ivana Dukčević

Muzej na lokalitetu Vindolanda – tokom iskopavanja, otkriveno je preko stotinu komada kožne obuće koja je pripadala rimskim vojnicima, ali i stanovništvu koje je živelo u naselju, u okruženju logora, i zavisilo od toga koliko će robe (većinom hrane) prodati vojnicima © Ivana Dukčević

KAKO STIĆI I KAKO SE KRETATI HADRIJANOVIM ZIDOM

Najočuvaniji delovi rimskih vojnih logora i Hadrijanovog zida – Housesteads Roman Fort, Vindolanda, Chesters Roman Fort i Stell Rigg, nalaze se između Njukasla (Newcastle upon Tyne), četvrtog najvećeg grada u Engleskoj, i gradića Karlajla (Carlisle). Od Karlajla gde smo odseli, do Heksama (Hexham) stigli smo lokalnim vozom (putovanje traje 50 minuta / postoji veliki broj vozova koji saobraćaju tokom dana, počev od 6 h ujutro, do 22 h). Između železničkih stanica u mestima Heksham i Haltvisl (Haltwhistle), nalazi se najočuvaniji deo Hadrijanovog zida, i ostaci rimskih vojnih postaja koje su zidane duž zida, na određenoj udaljenosti.

U vozu Karlajl – Heksam (Carlisle – Hexham) © Ivana Dukčević

S polaskom iz Heksama, u toku jednog dana izabrali smo da duž Hadrijanovog zida posetimo tri lokaliteta: Housesteads Roman Fort, Vindolanda, i Chesters Roman Fort. Između železnićkih stanica Heksam i Haltvisl, saobraća autobus AD122, koji posetioce prevozi duž delova Hadrijanovog zida, po sistemu hop-on/hop-off (najbolje je da pri prvom ulasku u autobus kupite dnevnu kartu po ceni od 6 funti, i kasnije je samo pokazujete vozaču pri narednom ulasku). Autobus AD122, dobio je naziv po godini kada je počela izgradnja Hadrijanovog zida (122. godina nove ere), i saobraća tako da na istu stanicu duž delova zida stiže svakih pola sata, te je potrebno da proučite mapu i dobro osmislite redosled posete, kao i vreme koje je potrebno za svaki lokalitet koji izaberete. Iz ličnog iskustva, za Housesteads Roman Fort i za Vindolandu, potrebno je izdvojiti po 1,5 h, dok je za Chesters Roman Fort dovoljno 1 h (vreme od silaska iz autobusa, do polaska autobusa na naredni lokalitet). Ako imate vremena samo za dva lokaliteta, savet je da izaberete da posetite Housesteads Roman Fort i Vindolandu.

Za jednodnevnu posetu Hadrijanovom zidu, izaberite da kupite ulaznice i posetite dva ili tri lokaliteta od ukupno oko desetak, jer je to maksimum koji je na dnevnom nivou moguće obići. Nije u pitanju samo vreme koje je potrebno da se obiđe lokalitet, već i prolazak autobusa AD122 koji saobraća svakih pola sata. Prethodno, za svaku od lokacija potrebno je kupiti ulaznice (online, za Housesteads Roman Fort i Chesters Roman Fort na sajtu English Heritage, i za Vindolandu na sajtu Vindolanda Charitable Trust). Većina lokaliteta otvorena je između 10 i 17 h (Vindolanda: 9.30 – 17.30 h, poslednji ulazak u 16.30 h). Do svakog od njih stiže se autobusom AD122. Do delova antičkog Hadrijanovog zida moguće stići i pešice, bez obilaska rimskih vojnih logora i plaćanja ulaznica za iste, ukoliko imate dobru mapu i spremni ste na pešačenje duž brda i dolina.

Ispred železničke stanice u Heksamu, nalazi se stanica autobusa AD122 koji vozi duž Hadrijanovog zida do Haltvisla (Walltown Quarry car park) © Ivana Dukčević

Na svakom od tri lokaliteta koje smo posetili, osim ostataka vojnog logora (i zida), postoji muzej u kojem se nalaze predmeti koji su pronađeni na arheološkom nalazištu. Najbolji muzej nalazi se u Vindolandi, i zatim onaj na lokalitetu Chesters Roman Fort. Na lokalitetu Housesteads Roman Fort, moguće je videti veoma očuvane ostatke samog Hadrijanovog zida, koji se nalazi van ograđenog vojnog logora sa muzejem, i za koji nije potrebno kupiti ulaznicu. Ipak, potrebno je prilično dobro poznavanje lokaliteta kako biste znali tačno kuda da idete i izbegnete plaćanje, kako biste videli samo ostatke zida, jer se zid graniči sa privatnim imanjima i farmama.