.
.
OHRID
.
Ohridsko jezero
Crkva Svetog Jovana – Kaneo, na Ohridskom jezeru, na nadmorskoj visini od 693 metara © Ivana Dukčević.
.
Ohridski muzej – Kuća braće Robev © Ivana Dukčević
.
.
Zbog velikog broja izuzetno vrednih srednjovekovnih crkvi i manastira, stari grad Lihnidos, danas Ohrid, 1979. godine našao se na listi Uneskove svetske kulturne, a zatim i pririodne baštine (1980). Iako jedni od drugih nisu toliko daleko, za obilazak najvažnijih crkava i manastira u gradu, izdvojte barem jedan čitav dan. S obzirom da je stari grad Ohrid smešten na obronku brda, a ulice često uzane i strme, obilazak se odvija duž uzbrdica i nizbrdica. Uprkos konfiguraciji grada, čini se da nema te ulice kroz koju ohridski taksisti ne uspevaju da prođu – tamo gde ne očekujete da funkcioniše bilo kakav saobraćaj, moraćete da se sklanjate od automobila.
.
Obilazak Ohrida započeli smo od trga s platanom, prema jednoj verziji starog 1100 godina, a prema drugoj oko 300 godina manje. Staro stablo platana, rascepilo se na dva dela, te je krajem XX veka izbetonirano, kako se ne bi potpuno srušilo. Platan može da posluži kao dobar orijentir jer od njega, u smeru ka jugozapadu počinje ohridski “korzo”, pešačka ulica koja velikim delom kruži oko podnožja brda, oko starog grada. Duž korzoa, naročito u centralnom delu ulice nalazi se nekoliko radnji sa suvenirima i interesantnim srebrnim nakitom ukrašenim poludragim kamenjem, i ohridskim biserima (cenkanje je poželjno). U jednom delu, šetalište prolazi blizu jezera, a onda naglo skreće, i ulazi u deo s kafićima i ponekim restoranom.
.
.
Ohrid, Crkva Svete Bogorodice Perivlepte © Ivana Dukčević
.
.
.
Tekst i fotografije, zaštićeni Zakonom o autorskim i srodnim pravima: Službeni glasnik RS, br. 104/2009 i 99/2011. Zabranjeno je kopiranje teksta, delova teksta i fotografija, bez dozvole autora.
.
.
.
Crkva Svete Bogorodice Perivlepte © Ivana Dukčević
.
.
Opasane kamenim zidom, u maloj ulici koja vodi ka jezeru, jedna preko puta druge nalaze se dve stare crkve: Sveti Nikola Bolnički i Sveta Bogorodica Bolnička. Jednostavne, majušne jednobrodne crkve, ujedno su služile i kao prve ohridske bolnice (muška i ženska), u kojima i danas mogu da se vide predivne freske iz XIV veka. Kapije ovih crkvi su inače zaključane, te smo potražili „ključaricu“ (ulaz se simbolično naplaćuje strancima, kao i u većini ohridskih crkvi). Jedan meštanin, Makedonac, skrenuo nam je pažnju da u delu jedne od ove dve crkve, postoji freska loze Nemanjića.
Crkva Svete Bogorodice Bolničke © Ivana Dukčević
Nešto dalje, na strmoj nizbrdici, sredinom XX veka otkriven je antički rimski amfiteatar, koji je danas stišnjen između kuća. Pronađen je sasvim slučajno, kada je jedan meštanin, poverovavši u stare priče, krenuo da kopa ispod svog podruma u potrazi za blagom. Blago nije našao, ali je njegovu potragu zaustavio zid iz antičkog, rimskog perioda, što je do njegove kuće ubrzo dovelo gradske čelnike i arheologe. Kada je otkriveno o čemu je reč, jedna po jedna kuća je rušena, ne bi li se amfiteatar iskopao u celini. Ovaj proces, s više ili manje uspeha, još uvek traje, jer neki meštani rušenje i prodaju svojih kuća uslovljavaju previsokim cenama, koje država često ne želi da plati.
Ohrid, antički rimski amfiteatar © Ivana Dukčević
Ohrid, Crkva Svetog Pantelejmona © Ivana Dukčević
.
.
U Ohridu smo posetili još nekoliko starih crkvi, podignutih i oslikanih u periodu između IX i XV veka, na primer Svetu Sofiju (XI vek), centralnu ohridsku crkvu u kojoj smo – popevši se na gornji nivo, uživali u pogledu na njenu unutrašnjost.
.
U gornjem delu starog grada nalazi se Crkva Svete Bogorodice Perivlepte iz XIII veka (stari Sveti Kliment iz X veka), u čijem se dvorištu nalazi i Muzej ikona. Tu je i Crkva Svetog Pantelejmona (Novi Sveti Kliment, prvi univerzitet na Balkanu), kompletno obnovljena na temeljima starije crkve. U crkvi mogu da se vide izloženi detalji fresaka originalne crkve, koji su pronađeni u ruševinama, i nalaze se mošti Svetog Klimenta, koji je kao i Sveti Naum, živeo na Ohridskom jezeru tokom IX i X veka. U neposrednoj blizini Crkve Svetog Pantelejmona, postoje brižljivo natkriveni temelji stare bazilike iz V veka, sa delovima krstionice i mozaikom u središnjem delu.
.
Najlepši položaj od svih ohridskih crkvi pripada Crkvi Svetog Jovana Bogoslova – Kaneo iz XIII veka, smeštenoj visoko na rtu nadomak zapadnog dela grada, u kraju koji nosi naziv Kaneo. Iz njenog dvorišta ukrašenog cvećem, panoramski pogled na jezero je kao s razglednice.
.
.
Ohrid, Crkva Svetog Jovana – Kaneo © Ivana Dukčević
Ohridsko jezero © Ivana Dukčević
U srcu starog Ohrida, pored jezera, primetili smodve velike stare kuće, preuređene, u tipičnom istočnjačkom (osmanlijskom) stilu. Sa isturenim spratovima, ofarbane u belo, i prozorima oivičenim smeđim linijama, danas čine Zavod za zaštitu spomenika kulture i Kuću braće Robev – Ohridski muzej. U muzeju možete videti predmete pronađene na području Ohridskog jezera, počev od praistorije sve do XIX veka. Doživljaj je i samo razgledanje prostorija stare kuće, sa gipsanim radovima na plafonu i u istočnjačkom stilu ugrađenim drvenim nišama, policama i ormarima. Imućnoj porodici Robev, ova kuća je nacionalizovana nakon Drugog svetskog rata (na jednom zidu muzeja možete pogledati i njihovo geneološko stablo od XVII veka, do danas). U muzeju su nam rekli da su potomci imućne braće Robev još uvek živi – jedan živi u Bugarskoj, a drugi u Beogradu.
.
Odmah pored muzeja nalazi se radionica za izradu papira na starinski način. Ljubazni domaćini, neće imati ništa protiv da vam pokažu čitav proces: od mešanja piljevine s vodom, upotrebe uramljenog sita (za oblikovanje papira), sušenja papira na filcu i ceđenja na presi, gde suvišna voda odlazi u đum-đum (posudu nalik ibriku). U istoj prostoriji, pokazali su nam jednu od dve kopije Gutenbergove štamparske prese (druga je na Bledu u Sloveniji, a original je u Nemačkoj), na kojoj su nam – na papiru koji su napravili, odštampali jedan od motiva iz starih spisa. Kupili smo jednu od reprodukcija, na kojoj su nam utisnuli i voštani žig, i tako dobili autentičan suvenir.
Ohrid, radionica za izradu papira, kopija Gutenbergove prese © Ivana Dukčević
Ohrid © Ivana Dukčević
.
.
Ako volite starine, iz Ohrida možete poneti već pomenuti đum-đum. Vrsta visokog, ćoškastog ibrika od metala, kao da je zaštitni znak ovog grada. U poslednjih nekoliko vekova, sve do sredine XX veka, đum-đum je bio deo miraza ili svadbenih poklona u doba kada se po vodu išlo do najbližeg izvora. Meštani tvrde da su podrumi ohridskih kuća prepuni starih đum-đum-ova za koje niko ne mari, te se stiče utisak da ćete u slučaju kupovine jeftino proći. Međutim, čim ohridski trgovac primeti da ste zainteresovani, započeće priču o velikoj vrednosti istih, i značajno povisiti cenu.
.
Na vrhu brda na čijim se obroncima nalazi stari Ohrid, stoje ostaci Samuilove tvrđave, iz X veka. Samuilo je bio makedonski car u doba Vizantije, ali je posle njegove smrti carstvo propalo. Po simboličnoj ceni ulaznice, popeli smo se na zidine i obišli ih u krug, jer se s ove, najviše tačke Ohrida, grad i jezero vide kao na dlanu.
Ohrid, pogled sa Samuilove trvđave © Ivana Dukčević
.
.
Utisak o jednom gradu nikada nije potpun bez posete lokalnoj pijaci. Ako se u Ohridu zateknete tokom leta, na tezgama pijace naići ćete na nizove crvenih sušenih paprika i – ogromne trešnje. Ohridske trešnje kasno zriju, ali veličinom daleko nadmašuju one standardne – veće su oko tri puta (otprilike veličine manje kajsije), dok je ukus i oblik isti.
.
Do suprotnog dela jezera – Svetog Nauma, možete otići u okviru celodnevne ture brodićem, ili drumom – 29 km južno od Ohrida. Na samom kraju puta, stotinak metara od granice s Albanijom nalazi se Crkva Svetog Nauma iz X veka, sa kompleksom manastirskih odaja. Početkom XXI veka, manastirske zgrade prešle su u privatno vlasništvo, preuređene u rustičan butik-hotel u kojem noćenje sa doručkom košta preko 70 evra. Na dvorišnom platou oko crkve, na rtu iznad južne obale jezera stoji stari bunar, dva crkvena zvona, a platoom slobodno šetaju paunovi.
.
Nekoliko stotina metara pre manastirskog kompleksa, na nadmorskoj visini od 695 metara nalazi se ušće Crnog Drima u Ohridsko jezero. Tok ove reke veoma je neobičan. Izvire u blizini Prespanskog jezera, nalik ponornici “prolazi” ispod planine Galičice koja deli dva jezera, i „izvire“ iz peskovitog rečnog dna stotinak metara od Crkve Svetog Nauma. Nalik malo dubljoj močvari, sa trskom koja raste iz vode (dubina nije veća od 2 metra), neobična reka je do ulaska u Ohridsko jezero duga samo nekoliko stotina metara. Iznajmili smo čamac (i čamdžiju), koji nas veslajući odveo do same prirodne granice s Albanijom, i u kristalno čistoj, ledenoj zelenoj vodi, pokazao nam mesta u pesku iz kojih se vidi kako bućka i izvire Crni Drim.
.
.
Crkva Svetog Nauma © Ivana Dukčević
Crkva Svetog Nauma © Ivana Dukčević
Sveti Naum, izvor Crnog Drima na albanskoj granici (koja se nalazi na polovini vodene površine, na slici) © Ivana Dukčević
Po ulivanju u Ohridsko jezero, reka se na drugom kraju “izliva” iz njega kod gradića Struge. Uz huk i u slapove kojima juri iz jezera u kopno (dalje ka Kosovu i Albaniji), usput pravi nevidljivu granicu u samoj Strugi, podelivši gradić i etnički na dva dela – makedonski i albanski. Na nekoliko mesta u Strugi, na obalama reke postavljene su metalne merdevine za silazak u vodu. Meštani se ovde kupaju u reci i pecaju. Sama Struga nije zanimljivo mesto, osim što se nalazi u neposrednoj blizini Ohrida (17 km). Na pijaci u Strugi, osim uobičajenih stvari, na tezgi jednog Albanca prodaje se “testo” za istočnjačku poslasticu – kadaif. Od Struge, putem ka zapadu, na obali jezera postoji nekoliko starih crkvi u steni (crkve – pećine), od kojih su najpoznatije one u selu Radoždi i Kalištama.
Struga, Crni Drim uliva se iz jezera, i nastavlja put u kopnu © Ivana Dukčević
Ukoliko iz Svetog Nauma krećete nazad ka Ohridu, na delu puta koji vodi visoko iznad jezera, proći ćete kraj sela Trpejce, u koje neizostavno svratite ako ste gladni. Skrenuli smo u selo, parkirali automobil na vrhu (jer dalje nema puta) i pešice krenuli niz ulicu koja se pretvorila u strmo stepenište, i završila pored jezera. Na samom kraju stepenica, na obali jezera nalazi se odličan Restoran “Ribar” za koji smo prethodno dobili preporuke. U bašti restorana postoji mesto za roštilj, gde možete posmatrati hranu kako se priprema i peče. Osim uobičajenog, svojevrstan gurmanluk predstavlja specijalitet kuće – Ohridska pastrmka na ohridski način.
.
Ohridska pastrmka razlikuje se od uobičajene rečne vrste istog naziva. Ohridskoj pastrmci, koja živi samo u Ohridskom jezeru, potrebno je čak 7 godina da dostigne punu veličinu. “Na ohridski način” podrazumeva da iz pastmke izvade iznutrice i kosti, i da se riba napuni sosom od paradajza, paprike, patlidžana, belog luka i začina. Nemojte propustiti “makedonsku salatu”, sličnu šopskoj, ali umesto krastavaca – s komadima pečene paprike. Dok čekate da se jelo pripremi, glad utolite predjelom u vidu umućenog sosa od belog luka, na prepečenom hlebu. Sve preporuke!
Selo Trpejce kraj obala Ohridskog jezera © Ivana Dukčević
Ohridska pastrmka, punjena: belim lukom, paprikom, paradajzom i patlidžanom
.
.
Ohridska pastrmka
Na polovini puta između Svetog Nauma i Ohrida, naići ćete i na račvanje na putu, i veliku tablu: Nacionalni park Galičica. Ako skrenete ka strmoj planini i upustite se u vožnju serpentinama, nakon tridesetak kilometara ugledaćete Prespansko jezero. Iako turistički manje posećeno od Ohridskog, na njemu možete čamcem doploviti do ostrva “Golem grad” (na samoj tromeđi: Grčke, Albanije i Severne Makedonije), ili u određeno doba godine posmatrati pelikane. Iako je Ohridsko jezero poznato i po kupanju, u toku leta, posle kiše voda može da bude prilično hladna. Najpoznatije plaže na jezeru su: Sveti Naum, Ljubanište i plaža kod hotela Gorica.
.
.
Nacionalni park – planina Galičica © Ivana Dukčević